लभ बम्बिङ र लैङ्गिक हिंसाको रि–डेफिनेसन : निमा काफ्ले

Jhalkonepal

- निमा काफ्ले

लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियानको सन्दर्भमा दिनकै केही नयाँ सन्दर्भ र कोणबाट बहस भईरहेको देख्दा केही न केही लेखौं जस्तो लाग्यो । सोच्दै गर्दा मनमा आएका केही कोण र सन्दर्भहरुले लेख्नका लागि नभएर साँच्चै हाम्रो समाजको यथार्थ र गन्तव्यप्रति मनन गर्न बाध्य बनाएको छ । यतिबेला सिंगै विश्वले हिंसा विरुद्धको दिवस मनाईरहँदा नेपाली समाजमा हामी महिला हिंसा विरुद्धको दिवसका रुपमा पनि समाजलाई सचेत बनाएर यथार्थपरक ढंगले हिंसा विरुद्ध लड्न तयार पार्न सकिरहेका छैनौं । स्वाभाविक रुपमा हाम्रो समाजले पितृसत्तात्मक प्रकृतिको विशेषता छोड्न नसकेको हरेक घटना सन्दर्भ र परिवेशहरुमा देख्न र भोग्न परिरहेको छ । महिला विरुद्धको हिंसामा पनि पीडितको पक्षमा खुलेर बोल्न नसक्ने हाम्रो जस्तो सामाजिक परिवेशहरुमा हिंसा कसरी गुम्सिईरहेको छ र कसरी विभिन्न स्वरुपमा विष्फोटन भईरहेको छ भन्ने विभिन्न दृष्टान्तहरुले त लैङ्गिक हिंसाको परिभाषा र निराकरणलाई नै नयाँ ढङ्गले परिभाषित गर्नुपर्ने अनुभूत गराएको छ । केही समय अघि एकजना साथीले अन्तरंग सम्बन्धमा भोगेको अनुभवहरु शेयर गर्दै वेग्लै पीडा र बेदना सुनाउनुभयो । प्रेम, विश्वास र सम्बन्धमा व्यक्त भावहरुलाई स्वाभाविक रुपमा लिने कि हिंसाको रुपमा लिएर निर्णय गर्ने भन्ने द्धिविधाले सिर्जना गरेको उनको अन्तरमनको द्धन्द्धले आफूमा समेत सिर्जना भएको मनोवैज्ञानिक दवाव पनि नयाँ ढंगले यो सन्दर्भलाई हेर्ने एउटा प्रेरणा बन्ने अनुभूति छ । हामीले हाम्रा निकटस्थहरुका भावना र गतिविधिहरुलाई कसरी हेर्ने ? हिंसाको परिभाषा भन्दा पहिले यसमा स्पष्ट हुन जरुरी छ । हामीले स्वीकार गरिरहेका भावना वा गतिविधिहरु कसरी स्वाभाविकबाट हिंसामा परिणत हुन्छन् भन्ने कुरा हामीले लिएको शिक्षा, हामीमा विकास भईरहेका चेतना, हाम्रो सामाजिक परिवेश, हाम्रो साथी सर्कल तथा प्रविधि र विकासको गतिले निर्धारण गर्छ । लैङ्गिक हिंसाको व्याख्या गर्नेहरु, विभिन्न विषयमा आफूलाई ज्ञाता वा जानकार ठान्नेहरु र विज्ञहरुकै जीवनमा देखिएका र भोगिएका सन्दर्भहरुलाई पनि हिंसाको कोणबाट हेर्दा केही प्रभावहरु देखिन्छन् । सामाजिक रुपमा त्यस्ता घटनालाई हेर्दा पितृसत्तात्मक सोचबाट गाइडेड भएको भन्न सकिन्छ । संगै काम गरिरहेका सर्कलमा पनि महिला साथी आफू सरह हुञ्जेल एसेप्टेड हुने तर आफूभन्दा माथि जाने सम्भावना भए लगत्तै अनेक ईश्र्याभाव र आरोपहरु आउने देखिन्छन् । यो एक प्रकारको हिंसाको स्वरुप हो । अर्को खतरनाक हिंसाको अवस्था अन्तरंग सम्बन्धमा देखिन्छ । यो विशेष गरी पद, प्रतिष्ठा, पहिचान र पुँजीसंग जोडिएको देखिने गरेको छ । प्रेममा पनि हिंसाको विभिन्न अवस्थाहरु देखिने गरेका पाइन्छन् । यी खालका हिंसाहरु पुरुष वा महिलाले एउटा निश्चित अवस्थासम्म स्वाभाविक मानेर स्वीकार गर्ने, त्यसपछि एउटा हदसम्म हिंसाको रुपमा अनुभूत गरेर उकुसमुकुस फिल गर्ने र त्यो हद नाघेपछि सामाजिक रुपमै विष्फोट हुने गरेको देखिन्छ । यसलाई लभ बम्बिङको रुपमा पनि हेर्न सकिन्छ । यस्ता घटना र सन्दर्भहरु धेरै आँटिलो मानिएकाहरुले पनि व्यक्त गर्न वा उपचारको पहलतर्फ सोच्न पनि नसकेको यथार्थ देखिन्छ । लभ बम्बिङ परिस्थिति र परिवेश अनुसार हिंसात्मक हुँदै समाजिक र भौतिक रुपमै दुर्घटनाका रुपमा समेत पुग्ने गरेको पाइन्छ । दृश्यमा देख्दा अन्तिम परिणाम आइसकेपछि हिंसा देखिए पनि यो प्रकृतिको हिंसाको विजारोपण सुषुप्त रुपमा, नजानिँदो ढंगले हुने गर्छ । यसलाई हाम्रो व्याख्या विश्लेषण र परिभाषाको परिधिले भेटिरहेको छैन । यस्ता प्रकृतिका घटना र सन्दर्भहरु केहीलाई त पक्कै पनि यहाँहरुले अनुभव गर्नुभएकै होला । तर यसको आकार देखिए भन्दा र स्वभाविक भन्दा बढी छ । प्रविधिको विकास, सामाजिक परिवेशहरु, सम्बन्धहरुमा अपेक्षा गरिने इमानदारिता र प्राप्त हुने यथार्थता, त्यसप्रतिको बुझाइमा हुने असमानताले यसलाई बढाईरहेको छ । यो अवस्था गुनासो गर्न पनि नसकिने र त्यसको कतिपय उपाय र उपचार पनि नपाइने खालका अवस्था, आफैंलाई यो हिंसा हो कि स्वाभाविक व्यवहार हो भन्ने अन्तरमनमा सिर्जना हुने अन्यौलले गर्दा समाजमा लैङ्गिक हिंसाको आकार बढाईरहेको छ । पुरुष पनि यस्ता खालका हिंसामा परिरहेका हुन सक्छन् । महिलाहरु त पर्ने गरेका धेरै नै उदाहरणहरु देखिएका छन् । आफ्नो एउटा अवस्थामा त्यही भावना वा गतिविधि स्वाभाविक लाग्ने र आफ्नो चेतना वा ज्ञान र विकासको अभिबृद्धि संगै त्यही भावना वा व्यवहारलाई पनि हिंसाको परिभाषा हुने गरेको आरोप लाग्ने गरेको छ । यसलाई फेमिनिज्मले जन्माएको विकृतिको रुपमा लाञ्छनाहरु लाग्ने गरेका छन् । हामीलाई जेण्डर एक्टिभिज्म आवश्यक हो कि फेमिनिज्म ? हाम्रो न्यायले खोजेको समानता वा हिंसामुक्त परिवेशले एउटा पक्षलाई मात्रै हेर्छ कि समतलीय र सन्तुलित ढङ्गबाट हेर्छ भन्ने बहस पनि उठेको छ र उठ्नु पनि पर्छ । विज्ञान र प्रविधिको विकासले पुरुष वा महिलाको आवश्यकता र उपलब्धताको नै विकल्पको समेत परिकल्पना गरिसकेको आजको विश्वमा महिला वा पुरुषले आफ्नै कोणको बुझाइ र व्याख्या अनुसार हिंसाको व्याख्या गर्ने र त्यसको उपचारको वकालत गर्नु आफैंमा अधुरो र अपुरो हुन्छ । काठमाडौंमा व्याख्या गरिने हिंसाको प्रकृति कञ्चनपुर वा फिदिमको समाजले उस्तै ढंगले अनुभूति गरिरहेको नहुन सक्छ । इम्पोर्टेड डेफिनेसनलाई लिएर वकालत गर्नुभन्दा अवस्था र परिवेशअनुसार हिंसाको अनुभूति र उपचारको चेतना निर्माण गर्नमा हाम्रा पहल हुनुपर्छ भन्ने मेरो निश्कर्ष हो । महिला अधिकार अभियन्ता क्लारा जेट्किन, क्रान्तिकारी कम्युनिष्ट योद्धा रोजा लक्जम्वर्ग, अधिकारकर्मी मिरावल दिदीबहिनीहरुले उठान गरेको महिला अधिकारको इस्यु र यसले वकालत गरेको नागरिक तथा राजनीतिक कोण एवम् सामाजिक विश्लेषण आज पनि त्यही अवस्थामा मात्रै वकालत भईरहेको छ । सामयिकताका आधारमा गर्नुपर्ने बहसमा हामी प्रवेश नै गर्न सकेका छैनौं । मिरावलदिदीबहिनीकै घटना र त्यही परिवेशमा मात्रै अल्झिरहेको महिला हिंसा विरुद्धको दिवसलाई आम रुपमा लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको अभियानको रुपमा लैजान पर्ने आवश्यकता तर्फ समेत बहस गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । अर्कोतर्फ वायोलोजिकल र साइकोसोसियल कोणबाट महिलाको अधिकारलाई व्याख्या गर्ने गरी १५० वर्ष अगाडि सिमन द वेवियरले लेखेको द सेकेण्ड सेक्स पुस्तकले चित्रित गरेको महिला चेतना र उनले स्थापित गरेको लैङ्गिक व्यवहारको उदाहरणलाइ पनि आजको समाजले अक्सेप्ट गर्न त परै जाओस् अपडेट समेत गर्न सकेको छैन । हाम्रा एक्टिभिष्टहरुले व्यानर राखेर प्रस्तुत गर्ने कार्यपत्रहरु र दिवस सेलिब्रेसनले न पायोनियर कन्सेप्टलाई अपडेट गर्न सकेको छ न हाम्रो धरातलीय यथार्थता अनुसारको नयाँ बाटो नै निर्माण गरेको छ । सेन्ट्रिक अफ अट्¥याक्सनको होडबाजीले मात्रै नेतृत्वपंक्तिमा उभिएकाहरुबाट यस्ता अभियानहरुले गति पाउन सक्दैनन् । एआइ भर्सनमा अपग्रेड हुँदै गरेको युवा पुस्तालाई यतिबेला अधिकारका कुरा बोलेर मात्रै कन्भिन्स गर्न सकिँदैन । उनीहरुले चाहँदा हामीले पढाउने गरेको अभियन्ताको इतिहास र योगदानको चर्चा क्षणभरमै गुगल सर्च गरेर हाम्रो भन्दा राम्रो संग व्याख्या गर्न सक्छन् । हामीलाई यतिबेलाको आवश्यकता र भूधरातलीय यथार्थअनुसारका समस्या पहिचान र समाधानको निर्माण हो । जुन उनीहरुले पनि सहजै प्राप्त गर्न सकिरहेका छैनन् र उनीहरु आफैं पनि समस्या भिन्न ढंगले भोगिरहेका छन् । फेमिनिष्ट र फेमिनिज्मको भाष्यलाई त्यही पुरानै कोणबाट भन्दा पनि समयअनुकूल अपडेट गर्न जरुरी छ ।  

(लेखक टेलिभिजन पत्रकार हुनुहुन्छ र यो विचार रासस मा पनि प्रकासित छ)

१६ मङ्सिर २०८०, आईतबार ०२:५८ मा प्रकाशित
प्रतिक्रिया
सम्बन्धित खवर ?
१२ ब‌ैशाख २०८२

शिक्षक आन्दोलन: २५ औं दिनमा घुसपैठको शंका, प्रहरीले गर्यो पक्राउ

२ साउन २०८२

बालविकास अक्षर भन्दा जीवन सिक्ने अभ्यास हो : एलिना गुरुङ्ग

६ असोज २०८२

रास्वपाको केन्द्रीय समिति बैठक सुरु

२२ चैत २०८१

शिक्षकहरुको आन्दोलनमा सिठ्ठी जुसुल